Makroekonomik Çerçeve
Emeklilik sistemleri, yalnızca sosyal güvenlik araçları değil, aynı zamanda ulusal ekonominin tasarruf, yatırım ve büyüme dinamiklerini derinden etkileyen yapısal kurumlardır. Dağıtım modeline (PAYG) dayalı sistemler ile fonlama modeline (funded) dayalı sistemler, bu etkiler bakımından belirgin biçimde farklılaşmaktadır.
Türkiye'de SGK tarafından yürütülen dağıtım tabanlı birinci ayak, gelirin kuşaklar arası transferine aracılık ederken; BES aracılığıyla işlev gören fon tabanlı üçüncü ayak, ulusal tasarruf havuzuna katkıda bulunmakta ve sermaye piyasalarının derinleşmesini desteklemektedir.
Tasarruf Oranları Üzerindeki Etkiler
Ekonomi literatüründe emeklilik sisteminin özel tasarruf üzerindeki etkisi tartışmalı olmaya devam etmektedir. Teorik çerçevede yaşam döngüsü modeli, zorunlu emeklilik primlerinin gönüllü tasarrufu kısmen ikame edeceğini (crowding-out etkisi) öngörür. Buna karşın Türkiye'de ampirik çalışmalar bu ikame etkisinin sınırlı kaldığını ve özellikle BES'in net tasarruf artışına katkıda bulunduğunu göstermektedir.
Türkiye Hanehalkı Tasarruf Oranı Trendi (GSYH, %)
*COVID-19 döneminde zorunlu tasarruf artışı | t: Tahmin | Kaynak: TÜİK, IMF
Kamu Maliyesi Üzerindeki Yük
Türkiye'de SGK'nın prim gelirleri ile aylık giderleri arasındaki yapısal açık, Hazine transferleri ile kapatılmaktadır. Bu transfer, merkezi yönetim bütçesinin en büyük tek kalemi olmaya devam etmektedir. 2024 bütçe döneminde söz konusu transferin merkezi yönetim harcamaları içindeki payı yaklaşık %18,3 olarak gerçekleşmiştir.
| Gösterge | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024t |
|---|---|---|---|---|---|
| SGK Prim Gelirleri (milyar ₺) | 482 | 617 | 862 | 1.480 | 2.210 |
| SGK Aylık Giderleri (milyar ₺) | 541 | 695 | 980 | 1.740 | 2.640 |
| Hazine Transferi (milyar ₺) | 59 | 78 | 118 | 260 | 430 |
| Transferin GSYH'ya Oranı (%) | 1,1 | 1,0 | 1,0 | 1,4 | 1,6 |
| Emekli Maaşı Ortalama Artışı (%) | 10,2 | 13,5 | 29,4 | 52,1 | 49,3 |
İşgücü Piyasasına Etkileri
Emeklilik sistemi, işgücü arzını birden fazla kanaldan etkilemektedir. Erken emeklilik olanakları, özellikle orta yaş grubundaki bireylerin işgücünden çekilmesine yol açarken, yüksek prim yükü enformel istihdamın cazibesini artırmaktadır.
Kayıt Dışı İstihdam ve Emeklilik Bağlantısı
TÜİK 2024 Hanehalkı İşgücü Anketi verileri, 30–55 yaş grubundaki bireylerin %27,4'ünün kayıt dışı çalıştığını göstermektedir. Kayıt dışı çalışma; hem emeklilik hakkı kazanımını geciktirmekte hem de ilerleyen dönemde düşük ya da hiç emekli aylığı alınmamasına yol açarak sistemin uzun vadeli sosyal riskini artırmaktadır.
BES'in Sermaye Piyasalarına Katkısı
1,8 trilyon liralık BES fon büyüklüğü, Türkiye sermaye piyasalarının en önemli kurumsal yatırımcı tabanını oluşturmaktadır. Borsa İstanbul'daki BES fon ağırlığı son beş yılda belirgin biçimde artmış; sabit getirili araçlardan hisse senetleri ve gayrimenkul yatırım ortaklıklarına yönelik çeşitlendirme eğilimi güçlenmiştir.
"BES, Türkiye'nin kronik düşük tasarruf sorununa ilişkin yapısal bir yanıttır. Fon büyüklüğünün GSYH içindeki payının önümüzdeki on yılda ikiye katlanması potansiyeli, uzun vadeli sermaye derinliği açısından kritik önem taşımaktadır."— Dr. Emre Kaya, Hazine ve Maliye Bakanlığı Kıdemli Ekonomisti